⚖
⚖

Oʻzbekistonda ekologik muammolar va ekologik adolat hamda ijtimoiy yondashuv masalalari

Huquqiy tahlil

Fan: Professional koʻnikmalar va shaxsiy rivojlanish

Bajardi: Murodimova Laziza, talaba

Toshkent — 2026

§

Taqdimot rejasi

02 / 20

I. Ekologik muammolar

Dolzarblik · Orol fojiasi va video · Iqlim va suv · Havo va chiqindilar

II. Huquqiy asos

Konstitutsiyaning 49-moddasi · Qonunchilik tizimi · Orxus konvensiyasi

III. Ekologik adolat

Tushuncha va tamoyillar · Orolboʻyi: buzilgan huquqlar

IV. Institutlar

PF-217 Farmoni · Eko-politsiya · Mahalla ishtiroki

V. Javobgarlik

JK XIV bob · OʻRQ-1143 Qonuni · Sud amaliyoti

VI. Yakun

Ekspertiza va ochiqlik · Yurist roli · Takliflar

Asosiy savol: ekologik huquqlar qogʻozda emas, amalda qanchalik himoyalangan?
!

Mavzuning dolzarbligi

03 / 20
1,6 °CHarorat oshishi — dunyo oʻrtachasidan qariyb 3 baravar tez
~15%Mamlakatdagi oʻlimlar havo ifloslanishi bilan bogʻliq
10 / 1432025-yil: havosi eng iflos davlatlar reytingi

Ekologik muammo — bu inson huquqlari masalasi: hayot, sogʻliq va qulay muhitda yashash huquqi.

2025-yil — «Atrof-muhitni muhofaza qilish va yashil iqtisodiyot yili»
«Yashil makon»: 2025-yilda 200 mln+ koʻchat ekildi
Manba: UNEP (2025), Global Burden of Disease, IQAir, gov.uz
1

Orol fojiasi

04 / 20
1960-yil 100% Bugun ~10% · qolgani Orolqum choʻli
3 mln+ gaQurigan tub — tuz va pestitsidli chang manbai
1000+ kmOrol tuzi yetib borgan masofa
1950-y.Paxta uchun Amudaryo va Sirdaryo suvlari burildi
Manba: JSST (2021), The New Humanitarian
▶

Video: Orol fojiasi

Hujjatli lavha05 / 20
1-film · Ochilmasa: YouTube'da koʻrish
2-film · Ochilmasa: YouTube'da koʻrish
BMT shiori: «Dengiz yoʻqoldi, lekin odamlar qoldi» — Orolboʻyi muammosi avvalo inson muammosidir.
2

Iqlim oʻzgarishi va suv tanqisligi

06 / 20

60 yilda harorat oshishi

Dunyo
0,6°
Oʻzbekiston
1,6°
Orolboʻyi
2,5°
6 yilqurgʻoqchilik (2019–2024)
~30%muzliklar qisqargan

Suv xoʻjaligi

Sugʻorishga
~90%
Kanalda yoʻqoladi
~37%
Shoʻrlangan yer
~50%
Fargʻonada tomchilatib sugʻorish: suv yoʻqotilishi −25%, shoʻrlik −39%
Xalqaro adolat: Markaziy Osiyo global chiqindilarning atigi 2% ini beradi, ammo zararni eng koʻp tortmoqda.
Manba: UNEP Atlas (2025), Daryo.uz, The Times of Central Asia (2026), E3S Conferences (2026)
3

Havo ifloslanishi va chiqindilar

07 / 20

Toshkent: PM2.5 yillik oʻrtacha (mkg/m³)

JSST meʼyori
5
Toshkent
38,8

10 kishidan 8 tasi xavfli hududda (83%)

$488 mlnyillik zarar (YaIMning 0,7%)
15,1 mln tmaishiy chiqindi, 2025
10,3%plastik ulushi

Chiqindixonalar soni

Hozir
200
2030
≤100
Huquqiy javob: 2025-yil 24-noyabrda Toshkent ekologik holatini yaxshilash boʻyicha Prezident farmoni qabul qilindi.
Manba: Jahon banki (2024), Kun.uz (2026), gov.uz
§

Konstitutsiyaviy asos: 49-modda

08 / 20
49
MODDA
Konstitutsiya · 2023-yil tahriri

Har kim qulay atrof-muhitga va uning holati toʻgʻrisida ishonchli axborotga ega boʻlish huquqiga ega.

1. Qulay muhit

Sogʻliq uchun xavfsiz atrof-muhitda yashash huquqi

2. Axborot

Atrof-muhit holati haqida ishonchli maʼlumot olish huquqi

3. Ishtirok

Shaharsozlik loyihalari muhokamasida jamoatchilik ishtiroki

Muqaddimada: tabiiy boyliklarni hozirgi va kelajak avlodlar uchun asrab-avaylash xalqning ahdi sifatida belgilangan. Bu avlodlararo adolat tamoyilining konstitutsiyaviy ifodasi.
Manba: Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (lex.uz), UzA (2023), Yuz.uz
§

Ekologik qonunchilik tizimi

09 / 20
Konstitutsiya (49-modda)
Xalqaro shartnomalar
Orxus · Parij kelishuvi
Kodekslar va qonunlar
Prezident farmon va qarorlari
Hukumat qarorlari, standartlar
  • «Tabiatni muhofaza qilish toʻgʻrisida»gi Qonun — 09.12.1992
  • Jinoyat kodeksi — XIV bob, 193–204-moddalar
  • Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeks
  • OʻRQ-1036 — Ekologik ekspertiza toʻgʻrisida (yangi tahrir, 2025)
  • Issiqxona gazlarini cheklash toʻgʻrisidagi Qonun (2025)
  • OʻRQ-1143 — javobgarlikni kuchaytirish (04.05.2026)
Istiqbol: mavjud normalarni yagona tizimga birlashtiruvchi yangi Ekologik kodeks loyihasi BMTTD bilan hamkorlikda ishlab chiqilmoqda.
Manba: lex.uz, gov.uz, Interfax (2025), UzDaily (2026), Daryo.uz (2026)
§

Orxus konvensiyasi

Xalqaro huquq10 / 20

Atrof-muhit masalalarida axborot olish, qarorlar qabul qilishda jamoatchilik ishtiroki va odil sudlovga erishish toʻgʻrisidagi konvensiya (Orxus, 1998)

1-ustun: Axborot

Davlat organlaridan ekologik maʼlumot olish huquqi

2-ustun: Ishtirok

Loyihalar va qarorlarni muhokama qilishda qatnashish

3-ustun: Odil sudlov

Ekologik huquq buzilganda sudga murojaat qilish

11.12.2024Qonunchilik palatasi qabul qildi
22.02.2025Senat maʼqulladi
11.03.2025Prezident imzoladi
28.03.202548-ishtirokchi davlat
Muammo: Oʻzbekiston Markaziy Osiyoda konvensiyaga eng soʻnggi qoʻshilgan davlat. Ekspertlarga koʻra, amaliy ijro hali qiyin.
Manba: gov.uz (Ekologik ekspertiza markazi), BMT shartnomalar bazasi, Bankwatch (2025)
⚖

Ekologik adolat: tamoyillar

11 / 20

Ekologik zarar va tabiat neʼmatlari jamiyat oʻrtasida teng taqsimlanishi, har kimning ekologik qarorlarda ovozi boʻlishi.

Taqsimot

Ifloslanish yuki kambagʻal va chekka hududlarga koʻproq tushmasligi

Jarayon

Axborot, ishtirok va sudga murojaat — Orxusning uch ustuni

Tan olish

Ayollar, bolalar va qishloq aholisi ehtiyojlarini hisobga olish

Avlodlararo

Kelajak avlodlar huquqi — Konstitutsiya muqaddimasi

Kelib chiqishi: bu tushuncha 1980-yillarda AQShda, xavfli chiqindi obyektlari asosan kambagʻal mahallalar yoniga joylashtirilayotgani aniqlangach paydo boʻlgan.
⚖

Orolboʻyi: buzilgan huquqlar

12 / 20

Umr koʻrish davomiyligi

Mamlakat
100%
Qoraqalpogʻiston
−10 yil

Ayollar va bolalarda kamqonlik: 80–90%

Eng kambagʻal ikki hududdan biri

Hayot huquqi

Ifloslangan muhit hayotga bevosita tahdid

Sogʻliqni saqlash huquqi

Tuzli chang va sifatsiz suv kasalliklarga olib keladi

Bola huquqlari

Bolalar ekologik zararga eng sezgir guruh

Qarorlar boshqa joyda qabul qilingan, yukini esa mahalliy aholi koʻtarmoqda.
Manba: Emerald (2012), ReliefWeb, Minority Rights Group (2012), UzA
§

Institutsional islohot: PF-217

18.11.202513 / 20
MUSTAQILLIK

Milliy ekologiya qoʻmitasi

Bevosita Prezidentga boʻysunadi. Uning faoliyatiga aralashish taqiqlanadi.

NAZORAT

Eko-politsiya

Davlat ekologik nazorat inspeksiyasi, huquqni muhofaza qilish vakolatlariga ega.

01.03.2026

Imtiyozlar faqat qonun bilan

Ekologik zarar kompensatsiyasidan ozod qiluvchi barcha hujjatlar kuchini yoʻqotdi.

01.04.2026

Moliyaviy sanksiyalar

Yuridik shaxslarga pul jarimasi. Toʻlov qoʻmita qarorini bajarishdan ozod qilmaydi.

Demokratik mexanizm: mahalla aholisining kamida 10% qoʻllab-quvvatlasa, daraxtzor yerni olib qoʻyish taqiqlanadi (my.gov.uz orqali). Bu Orxusdagi «ishtirok» ustunining milliy shakli.
Manba: Yep.uz (2025), Kun.uz (2025), Daryo.uz (2026)
§

Ekologik huquqbuzarlik uchun javobgarlik

14 / 20
JinoiyJK XIV bob, 193–204-moddalar. Formal (197¹-m.) va moddiy tarkibli jinoyatlar.
MaʼmuriyMJtK: masalan, daraxtlarni noqonuniy kesish (79-modda). Jarimalar 2026-yilda kuchaytirildi.
Moliyaviy sanksiyaFaqat yuridik shaxslarga, 2026-yildan.
Zararni qoplashAtrof-muhitga yetkazilgan zarar uchun kompensatsiya.
Oliy sud Plenumi qarori

Ekologik ishlarni koʻrishda sudlar faqat bevosita huquqbuzar bilan cheklanib qolmasligi, tabiatni muhofaza qilish talablarini buzgan mansabdor shaxslarning javobgarligini ham aniqlashi lozim.

Non bis in idem: yuridik shaxsga moliyaviy sanksiya qoʻllanilgan qilmish uchun uning xodimiga maʼmuriy jazo qoʻllanilmaydi.
Manba: lex.uz, Arxiv.uz, inLibrary.uz (2025), Kun.uz (2026), Yep.uz (2025)
§

OʻRQ-1143 Qonuni: «ifloslantiruvchi toʻlaydi»

04.05.202615 / 20

Sanksiya miqdori endi yetkazilgan zararga bogʻlandi. Maʼmuriy jarima va kompensatsiya yagona moliyaviy sanksiyaga birlashtirildi.

3×zarar — daryo oʻzanini tozalash va qirgʻoqni mustahkamlash tartibini buzganlik uchun
5×zarar — oʻz hududidagi daraxtlarni muhofaza qilish choralarini koʻrmaganlik uchun
100–300BHM — monitoring tizimiga notoʻgʻri yoki toʻliq boʻlmagan maʼlumot berganlik uchun
Yangi dalil turi: huquqbuzarliklar avtomatik foto va video tizimlar orqali qayd etiladi va bu maʼmuriy ish uchun asos boʻladi.
Suv resurslari: suvni ifloslantirish va oqova suv talablarini buzish uchun alohida sanksiyalar joriy etildi.
Manba: Kun.uz (2026), UzA (2026), UzDaily (2026)
⚖

Sud amaliyoti: «Maxam-Chirchiq» ishi

Kazus16 / 20

Fakt

Ekologik tekshiruv yirik kimyo korxonasida 11 ta qoidabuzarlik aniqladi, jumladan:

  • chang-gaz tozalash uskunalari ishlamagan;
  • ifloslantiruvchi moddalar chiqindisi ruxsat etilgan meʼyordan oshgan.

Qaror

Sud korxona faoliyatini vaqtincha toʻxtatdi (2025-yil noyabr).

Huquqiy ahamiyati

Ekologik huquqni sud orqali himoya qilish real mexanizm ekanini koʻrsatadi. Bu Orxusdagi «odil sudlov» ustunining amaliy namunasi.

Talaba uchun savol: agar korxona yaqinidagi aholi sogʻligʻiga zarar yetgan boʻlsa, ular zararni qoplashni qaysi tartibda talab qila oladi?
Manba: Kun.uz (27.11.2025)
§

Ekologik ekspertiza va ochiqlik

17 / 20
OʻRQ-1036 · 24.02.2025

«Ekologik ekspertiza, atrof-muhitga taʼsirni baholash va strategik ekologik baholash toʻgʻrisida»gi Qonun yangi tahrirda qabul qilindi.

Davlat ekologik ekspertizasi xulosalari soni

2023
21 471
2024
31 908
2025
49 620
Ochiqlik: ~120 000 ta ekspertiza xulosasi ochiq bazada. Davlat ekologik monitoringi maʼlumotlari jamoatchilikka ochildi. Bu Orxusdagi «axborot» ustunining ijrosi.
Manba: gov.uz (Ekologik ekspertiza markazi, 2025–2026)
⚖

Yuristning roli va shaxsiy rivojlanish

18 / 20

Maslahat

Aholiga 49-modda va Orxus bergan huquqlarni tushuntirish

Nazorat

Ekspertiza xulosalarini tahlil qilish, muhokamalarda qatnashish

Sud himoyasi

Ekologik huquqi buzilganlarni sudda himoya qilish

Qonun ijodkorligi

Ekologik kodeks loyihasiga taklif berish

Professional koʻnikmalar: tanqidiy fikrlash · huquqiy yozuv · ommaga tushuntirish · muzokara · jamoada ishlash · shaxsiy ekologik odatlar

Ekologik huquq — yuristlar uchun eng tez rivojlanayotgan yoʻnalishlardan biri: yangi kodeks, yangi sanksiyalar, yangi sud ishlari.
✓

Xulosa va takliflar

19 / 20

Normativ asos sezilarli mustahkamlandi. Endi asosiy vazifa — huquqni qoʻllash amaliyoti.

1Ekologik kodeksni Orxus tamoyillari asosida qabul qilish
2Ekologik nizolar boʻyicha sudyalar ixtisoslashuvi
3Orolboʻyi aholisi uchun maxsus ijtimoiy kafolatlar
4Havo va suv maʼlumotlarini real vaqtda ochiq eʼlon qilish
5Aholining ekologik-huquqiy savodxonligini oshirish
Ekologik adolat qonun matnida emas, uning ijrosida namoyon boʻladi.
⚖

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. 30.04.2023. — lex.uz
  2. Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi, XIV bob. — lex.uz
  3. Orxus konvensiyasiga qoʻshilish toʻgʻrisidagi Qonun. 2025. — gov.uz
  4. OʻRQ-1036 Qonuni (ekologik ekspertiza). 24.02.2025. — gov.uz
  5. OʻRQ-1143 Qonuni (javobgarlikni kuchaytirish). 04.05.2026. — UzA, Kun.uz
  6. Prezidentning PF-217-son Farmoni. 18.11.2025. — Yep.uz
  7. BMT BA rezolyutsiyasi A/RES/75/278. 2021.
  8. UNEP. Atlas of Environmental Change for Uzbekistan. 2025.
  9. JSST Yevropa byurosi. Karakalpakstan health system assessment. 2021.
  10. Jahon banki. Toshkent havo sifatini baholash. 2024.
  11. Arzikulov R.U. va boshq. A Physician's Observations of Karakalpak Health. Emerald, 2012.
  12. Bankwatch. Will Uzbekistan benefit from the Aarhus Convention? 2025.
  13. Kun.uz. Court orders suspension of Maxam-Chirchiq. 27.11.2025.
⚖

Eʼtiboringiz uchun rahmat!

«Tabiat bizga ota-bobolardan meros emas, farzandlarimizdan olingan qarzdir.»

Murodimova Laziza · Savollar boʻlsa, marhamat